Kościół w Bogatyńskiem

Bogatyńskie (dawniej Bogatyń, niem. Tüngen)...  Warmia północna... kościół filialny p.w. Trójcy Świętej i św. Michała Archanioła...

Wieś rycerska, którą lokowano na prawie pruskim w roku 1282. W 1287 roku zmieniono na prawo chełmińskie. Nazwę swą zawdzięcza od wywodzącej się stąd rodziny von Tüngen. Z tego znamienitego  rodu pochodził biskup warmiński Mikołaj, piastujący swój urząd w latach 1467 - 1489. W starych niemieckich dokumentach są zapiski o polskiej nazwie wsi - Bogatyny, od osiadłego tu rodu Bogatyńskich, którzy stawili zacięty opór Krzyżakom w czasie podboju tych ziem w XIII wieku.  W roku 1595 ówczesny właściciel wsi Otto Jordan ufundował tu kościół, w którym odprawiano nabożeństwa od roku 1611 (prof. Chrzanowski podaje, że stała tu kaplica od 1593 roku). Konsekracji doczekał się dopiero w roku 1625 z rąk biskupa sufragana Michała Działyńskiego. W czasie wojen napoleońskich został poważnie uszkodzony, stąd podjęto decyzję o jego wyburzeniu w roku 1824.

 Kościół, który stoi do dnia dzisiejszego zbudowano w roku 1830, a w roku następnym konsekracji dokonał biskup sufragan Andrzej Stanisław Hatten (Hatyński).

Jest to skromna neogotycka budowla, całkowicie otynkowana z interesującymi szczytami oraz ceglanymi, ozdobnymi detalami. 

Przez długość kościoła rozmieszczono wąskie, ostrołukowe okna w ceglanej oprawie.

 Korpus przecina też parapet, w mniej więcej połowie jego długości.

Na dwuspadowym dachu krytym ceramiczną dachówką stoi  wieżyczka na sygnaturkę, zakończona krzyżem.

Najbardziej interesujące są sterczynowe szczyty ozdobione ustawionymi narożami fialkami oraz ceglanym fryzem o ciekawym kształcie.  

Wschodni szczyt z dostawioną apsydą prezbiterialną (?) z wejściem oraz parą ostrołukowych, niewielkich okien.

 Pomiędzy fialkami ostrołukowe, wąskie okna.

W części środkowej herb fundatora, jak mniemam, z datą 1830.

Całość zwieńczona jest rzeźbą w opłakanym stanie.

Szczyt zachodni z portalem wejściowym  dostosowanym stylowo do budowli. 

W części górnej powtórzony motyw ustawionych narożami fialek, z tym, że pomiędzy nimi zamiast okien wąskie, ostrołukowe blendy.

Na szczycie, między sterczynami  w  równie złym stanie rzeźba, o nieokreślonej tożsamości...

Przy kościele stoi okazała, ceglana  neogotycka kaplica grobowa rodziny von Biell - Tungen z roku 1859. 

Na ścianie południowej widnieje częściowo zatarta  inskrypcja.

Bogatyńskie leżą ok. 6 km na południowy zachód od Ornety. Do wioski prowadzi wyboista, wykonana z betonowych płyt (popegeerowska) droga. Warto jednakże  tu przybyć, ponieważ oprócz świątyni można obejrzeć Zespół rezydencjalny z XVIII wieku, zbudowany dla Stanisława Rutkowskiego, a po drodze zatrzymać się przy  ruinach założenia pałacowo - parkowego w Karkajmach. 

                                                                 Ruiny pałacu w Karkajmach

Mariola Adela Karpowicz

Źródła:
Przewodnik po zabytkowych kościołach Południowej Warmii. Olsztyn : Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne
Piotr Skurzyński, Warmia i polskie Dolne Prusy.  Gdynia, Wydawnictwo Region

Mieczysław Orłowicz, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, Agencja Wydawnicza "Remix"

Andrzej Rzempołuch, Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Agencja Wydawnicza "Remix"

Kościół w Henrykowie

Henrykowo (niem. Heinrikau)... Warmia północna... kościół p.w. św. Katarzyny i Najświętszego Serca Jezusa... (dawniej św. Katarzyny i św. Marii Magdaleny)...

Wieś lokowana około roku 1304, natomiast pierwsze, spisane w dokumentach, informacje o kościele pochodzą z roku 1312 i 1316.  Powtórny przywilej wieś otrzymała w roku 1326 od Kapituły Warmińskiej. Obecną świątynię zbudowano w II połowie XIV wieku. Pierwszy proboszcz wzmiankowany był w 1481 roku.  Świątynia ta kilkakrotnie ulegała mniej lub większym zniszczeniom. Pierwszy raz ucierpiała w 1414 roku, w czasie wojny głodowej, drugi raz już poważniej w wyniku pożaru w 1444 oraz w czasie wojny trzynastoletniej 1454-1466. Kościół  został odbudowany i ponownie konsekrowany w 1501 roku  ku czci św. Katarzyny i św. Marii Magdaleny. W  roku 1715 wymieniono drewnianą wieżę na murowaną. Jeszcze kilkakrotnie doczekała się świątynia odnowień i rozbudowy w latach 1721, 1795 i 1886 (dobudowano szczyt wschodni). W 1945 roku ostrzał artyleryjski zniszczył wieżę i obecnie jest ona w odbudowie (wzniesiona jest dolna kondygnacja z kruchtą). Inne zniszczenia usunięto w roku 1960 roku. 

Jest to kościół orientowany, typu salowego, murowany z cegły na kamiennej podmurówce, który w wyniku wielu przebudów zachował jedynie w ogólnej bryle średniowieczny charakter.

Nawę główną otaczają dość gęsto rozmieszczone przypory

oraz przybudówki: od północy znajduje się zakrystia oraz dobudowana w roku 1724 barokowa kruchta,

nad której wejściem, w płycinie, stała kiedyś rzeźba św. Katarzyny, a dzisiaj...  gipsowa figurka Matki Boskiej.

Od zachodu zaczęta wieża z kruchtą, do której prowadzi ostrołukowy portal, nad którym widoczne jest tak samo zamknięte okno. Na szczycie stoi żelazny krzyż.

Od południa zaś kaplica chrzcielna w stylu neogotyckim, z ozdobnie ułożonymi cegłami, otynkowanym fryzem oraz trzema blendami zamkniętymi ostrołukowo, gdzie w szerszej, umieszczono okno.

Przez całą długość korpusu, pod gzymsem, widoczny otynkowany fryz. W nawie niewielkie okna zamknięte łukiem odcinkowym

oraz  długie otynkowane ostrołukowe blendy.

Najbardziej interesująca jest ściana wschodnia, która tylko w dolnej części ma oryginalne średniowieczne murowanie, powyżej przemurowana w 1880 roku oraz zrestaurowana w latach 1930 - 1932. Niewątpliwą jej ozdobą jest schodkowy szczyt ze sterczynami zakończony żelaznym krzyżem. W najwyższej jego części  wmontowano sygnaturkę. Poza tym widzimy ozdobne ceglane płyciny zamknięte ostrołukowo i odcięte od dolnej części otynkowanym fryzem.

 Poniżej dwie symetryczne, otynkowane blendy pomiędzy którymi jest nieco mniejsze okno zakończone ostrołukiem. Całość podparta czterema schodkowymi przyporami.

Kościół posadowiony jest na czynnym cmentarzu,

ale  natknąć się można na stary krzyż lub nagrobek...

Świątynię można obejrzeć w połowie drogi między Ornetą, a Pieniężnem, co gorąco polecam.


Mariola Adela Karpowicz


Źródła:
Przewodnik po zabytkowych kościołach Południowej Warmii. Olsztyn : Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne
Andrzej Rzempołuch,  Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Agencja Wydawnicza "Remix", Olsztyn 1992

Kościół w Lechowie

Lechowo (niem. Lichtenau)... Warmia północna... kościół p.w. św. Jana Chrzciciela...

Wieś lokowana przez kapitułę warmińską w roku 1326, uposażając jednocześnie mającą tu powstać kaplicę. Jednakże już w roku 1343 wspominano w księgach o miejscowym proboszczu. Prawdopodobnie w tym czasie zbudowano tu niewielki kościół murowany z cegły, bez wieży. W roku 1700 rozbudowano świątynię przedłużając jej korpus o mniej więcej 1/3. Konsekracji ponownej z zachowaniem imienia św. Jana Chrzciciela dokonał w roku 1702 biskup Jan Załuski. W 1724 nakryto nawę pozornym (drewnianym) sklepieniem kolebkowym, a w 1835 roku wybudowano murowaną wieżę w stylu neoromańskim, w miejsce drewnianej, o której wiadomo tyle, że istniała w czasie wizytacji w roku 1623. Pod koniec wieku XIX dobudowano jeszcze prezbiterium, które konsekrował w roku 1899 biskup Andrzej Thiel. 

Jest to budowla salowa, murowana z cegły na kamiennej podmurówce. Wejście do kościoła z łukiem półkolistym (neoromańskim) jest dzisiaj  przez wieżę, która nie posiada zbyt wielu ozdób, prócz nowszych zegarów z czterech stron oraz długiej wnęki zakończonej łukiem półkolistym, w której umieszczono okna również zakończone tymże łukiem. Ponad drzwiami widoczne  okrągłe okno.

Pod gzymsem zauważyłam też otynkowany fryz obiegający wieżę ze wszystkich stron.

Wieża nakryta jest dachem namiotowym przechodzącym w iglicę, którą wieńczy chorągiewka z datą 1835.

Korpus świątyni z dwuspadowym dachem, dość gęsto poprzedzielany niewielkimi, głęboko osadzonymi oknami, otynkowanymi w obramieniach  i zakończonymi półkoliście. Na uwagę zasługuje częściowe otynkowanie budowli (w niektórych miejscach) z wmurowanymi kamieniami polnymi.

Korpus podparty jest też ceglanymi i częściowo otynkowanymi przyporami z daszkiem...

oraz ozdobiony jest ceglanym motywem, który biegnie pod gzymsem.

Od strony południowej widzimy kruchtę z półkolistym wejściem i drewnianymi drzwiami z żelaznymi, ozdobnymi okuciami.

Szczyt wschodni zakończony jest wieżyczką na sygnaturkę z chorągiewką z datą 1896.

Do niego dobudowane jest dość nietypowe prezbiterium, ze skrzydłami wystającymi poza główną część budowli. W części wschodniej w płytkiej półokrągłej wnęce umieszczono  trzy  okna wypełnione witrażami. 

Ponad nimi ozdobny detal  wykonany z schodkowo ułożonej cegły.

U szczytu w okrągłej wnęce chrystogram z datą 1797 - 1897.

Skrzydła prezbiterium, przecięte w połowie otynkowany fryzem, od  strony południowej i północnej z  identycznym  motywem, z tym, że w tym ostatnim zamiast jednego okna są drzwi.

Do wnętrza świątyni  zajrzałam przez zamkniętą kratę jedynie okiem obiektywu mego aparatu.  Na pierwszym planie widać kręcone kolumny podpierające chór muzyczny. W głębi neoromański ołtarz oraz piękne witraże w prezbiterium. Pod koniec XIX wieku i na początku XX wymieniono tu barokowy wystrój na neoromański, co było częstą tendencją w tamtych czasach. Zostawiono jednakże niektóre elementy starego wyposażenia np. ambonę oraz emporę czyniąc je tym samym bardziej interesujące.

Kościół w wyniku wielu przebudów nie jest jednolity stylowo. Budowla zatraciła swój pierwotny charakter i dzisiaj pozbawiona jest wyrazu. Można ją znaleźć na trasie Babiak - Pieniężno, jadąc jednakże podrzędną droga na północny wschód.

Mariola Adela Karpowicz

 Źródła:
Tadeusz Chrzanowski, Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii.