Kościół w Błudowie.

Błudowo (niem. Bludau)... Warmia północna... Kościół parafialny p.w. Niepokalanego Poczęcia i Nawiedzenia N.P.Maryi....

Lokacja wsi datowana jest na rok 1310 z polecenia biskupa Eberharda z Nysy, tego samego, który lokował Lidzbark Warmiński w roku 1308. Pierwsze informacje na temat kościoła pochodzą z roku 1402, ale następną świątynię wybudowano w II połowie wieku XV i nieznany jest los poprzedniej. Pewne jest natomiast, że w XVI wieku nie było tu ani księdza, ani też parafii i dopiero biskup Marcin Kromer włączył Błudowo do społeczności wikariuszy katedralnych, który podjęli nad nim opiekę.  

Kościół, który stoi do dnia dzisiejszego został wzniesiony w roku 1703, natomiast drewniana wieża w 1718 roku. Konsekracji dokonał biskup sufragan Michał Remigiusz Łaszewski 21 czerwca 1723 roku. 

Jest to budowla murowana z cegły z niewielkim użyciem kamienia.

Mimo, że wybudowano ją w stylu barokowym (wskazuje na to skromny detal), to w swoim ogólnym wyrazie wykazuje średniowieczny charakter, ale jeśli przyjrzeć się cegłom, to widać różnicę... ta ma inny układ niż gotycki - tzw. blokowy, gdzie kładziono rzędami naprzemiennie główki i wozówki.
Inną cechą różniącą ją od budowli gotyckich (często salowych) jest fakt, że w rzucie ma wyodrębnione, nieco węższe prezbiterium.

Konstrukcja wzdłuż ścian kościoła  podparta jest schodkowymi przyporami, które podkreślają również średniowieczny styl.

Po obu stronach zewnętrznej nawy głównej zauważyłam zamurowane wejścia.

Okna w świątyni, niewielkich rozmiarów zakończone łukiem półkolistym, rozmieszczone są regularnie i osadzone dość głęboko.

Dzięki otynkowanym w szczycie przybudówkom o barokowych, miękkich wykrojach obiekt prezentuje się bardzo malowniczo.

Szczyt wschodni ozdabiają blendy, fryz biegnący przez środek oraz wyrzeźbiona we wnęce muszla świętego Jakuba.

W części zachodniej znajduje się drewniana wieża o pięknych proporcjach i detalu, którą wieńczy izbica przykryta ośmioboczną, gontową iglicą.

Wnętrze przykrywa pozorne (wykonane z desek) sklepienie kolebkowe z lunetami.

Ołtarz główny oraz ołtarze boczne wykonał w roku 1851 w stylu neobarokowym ornecki rzeźbiarz Karol Jaroszewicz, a obrazy namalował Albert Renne z Gdańska.

Ambona późnobarokowa z ok. roku 1740 (pomalowana w roku 1755) o bardzo subtelnej dekoracji rzeźbiarskiej, pasującej charakterem do reszty wyposażenia.

Chór muzyczny z końca XVII wieku z trójbocznym parapetem, ozdobiony dekoracją owocowo - akantową. W głębi widoczne organy o rokokowym prospekcie z roku 1768.

W kruchcie stoi pamiętająca zapewne czasy średniowiecza granitowa kropielnica.

Świątynia stoi na czynnym cmentarzu, jest bardzo interesującym obiektem, który warto obejrzeć. Znajduje się 16 km na południe od Fromborka w kierunku Młynar, na północnym skraju północnej Warmii :)

Mariola Adela Karpowicz


Źródła:
Tadeusz Chrzanowski, Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii, Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn 1978.
Mieczysław Orłowicz, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, Agencja Wydawnicza "Remix"
Praca zbiorowa, Kościoły i Kaplice Archidiecezji Warmińskiej, tom I, Święta Warmia, Kuria Metropolitarna Archidiecezji Warmińskiej, Olsztyn 1999.

Kościół w Wierznie Wielkim

Wierzno Wielkie (niem. Rautenberg)... Warmia północna... Kościół parafialny p.w. Wszystkich Świętych...

Wieś lokowana w roku 1297 przez Henryka Fleminga. W dokumencie lokacyjnym przewidziane było uposażenie kościoła. Nie  zachowały się żadne zapiski dotyczące wyglądu średniowiecznej świątyni (prawdopodobnie była drewniana), ale wiadomo jest, że w latach 1304 - 1314 działał tu pierwszy proboszcz o imieniu Humboldt.

Obecny kościół zbudowano w XVI wieku. W roku 1597 zbudowano jego część wschodnią z fundacji braniewskiego burmistrza Jakuba Bartscha, natomiast przedłużenie ku zachodowi wykonano na przełomie wieku XVII i XVIII. Świątynię konsekrował 24 marca 1702 roku biskup Andrzej Załuski, nadając jej wezwanie Wszystkich Świętych i Matki Boskiej Gromnicznej.

W 1712 roku wieś zakupiła Kapituła Katedralna przejmując jednocześnie patronat nad kościołem. 

W roku 1840 dobudowano wieżę (wg prof. Chrzanowskiego... inne źródła podają inaczej, bo w roku 1845), a pięć lat później przeprowadzono gruntowny remont, w zasadzie przebudowę, w wyniku której kościół zyskał cechy późnoklasycystyczne.

Jest to budowla orientowana, typu salowego, murowana i całkowicie otynkowana. Od wschodu korpus posiada oryginalne trójboczne zamknięcie świadczące o wcześniejszej fazie budowy, z blendami, fryzem opaskowym, oknami zamkniętymi łukiem półkolistym, który wieńczy wieżyczka na sygnaturkę z żelaznym, kutym krzyżem.

Od zachodu zaś wieżę dzwonniczą oddzieloną gzymsami na kondygnacje, przykrytą dachem namiotowym na którym stoi żelazny krzyż.

W wieży jest też wejście do wnętrza świątyni zamknięte profilowanym łukiem półkolistym.

Po bokach korpusu widoczne są skromne przybudówki zakrystii i kruchty.

Okna w budowli niewielkie, zamknięte łukiem półkolistym.

Wnętrza niestety nie oglądałam, bo kościół zamknięty był na amen... zawsze w takiej sytuacji (szczególnie gdy jadę dość daleko) marzą mi się zostawione otwarte drzwi z kratą, bym mogła tam zajrzeć ciekawskim okiem mego obiektywu...

Ten urokliwy, ale nader skromny kościół posadowiono na cmentarzu. Aby go zwiedzić należy udać się drogą nr 508 z Elbląga w kierunku Braniewa.

Mariola Adela Karpowicz


Źródła:
Tadeusz Chrzanowski, Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii, Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn 1978.
Mieczysław Orłowicz, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, Agencja Wydawnicza "Remix"
Praca zbiorowa, Kościoły i Kaplice Archidiecezji Warmińskiej, tom I, Święta Warmia, Kuria Metropolitarna Archidiecezji Warmińskiej, Olsztyn 1999.

Kościół w Chruścielu...

Chruściel (niem. Tiedmannsdorf)... Warmia północna... kościół parafialny p.w. Trójcy Przenajświętszej i Wniebowzięcia N.P.Maryi...

Wieś lokowana w roku 1296. Zapewne niedługo potem zbudowano kościół. Konsekracja (powtórna?) przez biskupa Marcina Kromera nastąpiła 21 sierpnia 1582. 

Kamień węgielny, w roku 1719, pod obecną budowlę poświęcił biskup sufragan Jan Franciszek Kurdwanowski, chociaż ona sama wznoszona była w latach 1719 - 1721 przez mistrza murarskiego Tobiasza Schlatera z Braniewa. Tenże biskup konsekrował wybudowaną świątynię w roku ukończenia budowy, czyli 1721.
Kościół pierwotnie był prostą budowlą salową, orientowaną, zbudowaną z cegły o układzie blokowym, nieotynkowaną z bardzo skromnymi detalami barokowymi.

W latach 1925 - 1927 został przedłużony ku wschodowi i zachodowi. Dobudowano wtedy węższe i niższe prezbiterium z łamanym szczytem oraz dwoma bocznymi skrzydłami, które przykryto dachem pulpitowym. Ozdobiono go profilowanym, otynkowanym fryzem, okrągłymi oknami i blendami oraz wąskim oknem zamkniętym półkoliście. Na dachu postawiono kuty, żelazny krzyż.

 Po stronie przeciwnej wzniesiono drewnianą wieżę, która jednym bokiem opiera się o łamany szczyt i której od frontu nie widać... 

Od strony zachodniej jest też główne wejście przykryte dachem. Jest ono prostokątne i raczej mało atrakcyjne. Obok niego widzimy okrągłe, niewielkie okna w otynkowanym obramieniu, powyżej zakończone łukiem półkolistym oraz blendę o tym samym charakterze, w której stoi Mojżesz z tablicami przykazań.

 Szczyt zachodni przecina w połowie otynkowany, profilowany fryz.  W zwieńczeniu zaś taki sam, ale z daszkiem, ponad którym widzimy małe prostokątne okno, które okalają trzy okrągłe blendy. Na dachu stoi ładny, kuty, żelazny krzyż.

Okna w budowli są niewielkie, również w obramieniach otynkowane i zakończone łukiem półkolistym, a w środku wypełnione witrażami.

Przez całą długość widoczny jest szeroki, otynkowany i profilowany fryz oraz wąskie ceglane skarpy wspierające budowlę, nadające jej lekki gotycki charakter.

Wnętrze świątyni nakrywa pozorne sklepienie kolebkowe (drewniane) z lunetami i przecudną polichromią wykonaną w roku 1730 przez  Gotfryda Ganehla z Braniewa. Widzimy tu regencyjne ornamenty oraz sceny Wniebowzięcia NPM i Koronacji oraz św. Hieronima i Augustyna.

Wnętrze posiada skromne barokowe urządzenie, które uległo pewnym przekształceniom w XIX wieku i w okresie rozbudowy.

Ołtarz główny z końca XVII wieku ozdobiony jest rzeźbami św. Jana od Krzyża oraz św. Wojciecha, Marka i Łukasza oraz bogatą dekoracją akantową. W części głównej dwa obrazy: Koronacji NMP oraz św. Antoniego koronowanego przez Dzieciątko Jezus. Nad prezbiterium widoczne sklepienie krzyżowe.

Ołtarze boczne z około 1660 roku, z dekoracją chrząstkową z rzeźbami i obrazami: lewy  z figurami św. Barbary i Katarzyny, obrazami Matki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Józefa,

a prawy z figurami św. św. Jana Ewangelisty i Marii Magdaleny oraz obraz Opłakiwania Chrystusa i Chrystusa niosącego krzyż.

Ambona z ok. roku 1630 początkowo jedynie z czaszą. Uzupełniona dekoracją oraz baldachimem w latach 1720 - 1730. W tym samym czasie przemalowano postacie Ewangelistów na parapecie oraz dodano rzeźbę św. Jana w zaplecku, która obecnie stoi na baldachimie, jak mniemam. Część dekoracji, jak się przypisuje, wykonał rzeźbiarz Jan Chrystian Szmidt pochodzący z Reszla.                    

Chór muzyczny datuje się na ok. 1721 rok, a widoczny na nim herb Pilawa odnosi się do biskupa Teodora Potockiego.

Kropielnica stojąca w kruchcie zapewne pamięta czasy średniowiecza.

Na kościelnej wieży wiszą też  dwa dzwony: jeden pochodzący z 1491 roku, a drugi z XVIII wieku.
Kościół położony jest na cmentarzu pośrodku wsi, przy drodze nr 506 wiodącej
z Nowicy niedaleko Młynar do Braniewa.

Mariola Adela Karpowicz

Źródła:
Tadeusz Chrzanowski, Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii,Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn 1978.

Piotr Skurzyński, Warmia i polskie Dolne Prusy, Wydawnictwo Region. Gdynia 2012.

Praca zbiorowa, Kościoły i Kaplice Archidiecezji Warmińskiej, tom I, Święta Warmia,Kuria Metropolitalna Archidiecezji Warmińskiej, Olsztyn 1999.

Kościół w Ełdytach Wielkich

Ełdyty Wielkie (niem. Gross Elditten)...Warmia północna... kościół p.w. św. Marcina z Tours...

Wieś lokowana 10 lipca 1289 roku przez biskupa Henryka Fleminga. Pierwszym właścicielem wsi był szwagier biskupa  - Konrad Wendepfaffe. Majątek następnie należał do rodów rycerskich m.in. do Hatyńskich - von Hattenów. Ostatnimi  jego właścicielami była rodzina Strachowskich, następnie folwark w 1945 roku przekształcono w PGR.  

Kościół wzniesiono prawdopodobnie w latach 1310 - 1320. Uważany jest za najstarszy na Warmii. Pierwsza zaś wzmianka o proboszczu pochodzi z 1345 r.

Jest to świątynia orientowana, murowana archaiczną techniką w większej części z kamienia polnego, w górnej partii ceglana, przykryta dwuspadowym dachem krytym dachówką. 

Ujęta jest ciężkimi, wydatnymi, kamiennymi skarpami.

Kościół ma układ nietypowy dla Warmii, składa się bowiem z prostokątnej nawy oraz przylegającej doń węższego, trójbocznie zamkniętego prezbiterium.

W latach 1885 - 1886 budowla uległa gruntownemu odnowieniu, zatracając przy tym gotycki charakter na rzecz neogotyckiego. W tym okresie m.in. nadbudowano cegłą mury korpusu, wzniesiono szczyty, dobudowano od południa częściowo kamienną kaplicę z neogotyckim szczytem...

a od północy ceglaną kruchtę ze szczytem w tym samym stylu ozdobionym ostrołukowymi blendami, sterczynami oraz otynkowanym fryzem.

Wiadomo też jest, że przy kościele od strony zachodniej istniała, przynajmniej od XVII wieku,  drewniana dzwonnica, ale gdy Rosjanie ostrzelali ją (była schronieniem snajpera), dokonując straszliwych zniszczeń,  rozebrano ją całkowicie. Dobudowana wieżyczka przy szczycie zachodnim (pokryta blachą) jest jedynie jej marnym wspomnieniem.

Szczyt zachodni to jeden z nielicznych reliktów gotyckiego wystroju architektonicznego z dwiema strefami blend ostrołukowych.

Szczyt wschodni, natomiast, w formie schodkowej, z dużym oknem o wykroju ostrołukowym, z blendami oraz uzupełnionymi pod koniec XIX wieku sterczynami.

 

Okna w korpusie ostrołukowe, płytko osadzone, neogotyckie.

Przy drzwiach wejściowych stoi granitowa kropielnica, być może pamiętająca średniowieczne czasy...

Na terenie kościoła natknąć się można na pojedyncze krzyże i groby. 

Interesujący jest też żeliwny pomnik Wilhelma Stachowskiego, tragicznie zmarłego z pojedynku syna właściciela...

 Sama miejscowość kryje jeszcze wiele tajemnic... wiadomo jest, że w 1747 roku przed orneckim sądem  stanęła jedna z mieszkanek wsi – Dorota Zegger. Kobieta ta została oskarżona o konszachty z diabłem i odprawianie czarów, a posądzono ją dlatego, bo zbyt często chodziła na tańce :) Sędzia skazał Dorotę Zegger na śmierć. Miała zostać spalona na stosie. Jednak właściciel Ełdyt Wielkich – Teodor von Hatten ulitował się i zmienił wyrok na bardziej łaskawy... głowę Zegger ścięto toporem, a tułów spalono.

Aby obejrzeć tę najstarszą na Warmii świątynię i posłuchać niesamowitych opowieści należy udać się drogą z Dobrego Miasta w kierunku Miłakowa.

 Mariola Adela Karpowicz

Źródła:
Tadeusz Chrzanowski, Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii, Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn 1978.

Piotr Skurzyński, Warmia i polskie Dolne Prusy, Wydawnictwo Region. Gdynia 2012.

Praca zbiorowa, Kościoły i Kaplice Archidiecezji Warmińskiej, tom I, Święta Warmia, Kuria Metropolitalna Archidiecezji Warmińskiej, Olsztyn 1999.