Kościół w Henrykowie

Henrykowo (niem. Heinrikau)... Warmia północna... kościół p.w. św. Katarzyny i Najświętszego Serca Jezusa... (dawniej św. Katarzyny i św. Marii Magdaleny)...

Wieś lokowana około roku 1304, natomiast pierwsze, spisane w dokumentach, informacje o kościele pochodzą z roku 1312 i 1316.  Powtórny przywilej wieś otrzymała w roku 1326 od Kapituły Warmińskiej. Obecną świątynię zbudowano w II połowie XIV wieku. Pierwszy proboszcz wzmiankowany był w 1481 roku.  Świątynia ta kilkakrotnie ulegała mniej lub większym zniszczeniom. Pierwszy raz ucierpiała w 1414 roku, w czasie wojny głodowej, drugi raz już poważniej w wyniku pożaru w 1444 oraz w czasie wojny trzynastoletniej 1454-1466. Kościół  został odbudowany i ponownie konsekrowany w 1501 roku  ku czci św. Katarzyny i św. Marii Magdaleny. W  roku 1715 wymieniono drewnianą wieżę na murowaną. Jeszcze kilkakrotnie doczekała się świątynia odnowień i rozbudowy w latach 1721, 1795 i 1886 (dobudowano szczyt wschodni). W 1945 roku ostrzał artyleryjski zniszczył wieżę i obecnie jest ona w odbudowie (wzniesiona jest dolna kondygnacja z kruchtą). Inne zniszczenia usunięto w roku 1960 roku. 

Jest to kościół orientowany, typu salowego, murowany z cegły na kamiennej podmurówce, który w wyniku wielu przebudów zachował jedynie w ogólnej bryle średniowieczny charakter.

Nawę główną otaczają dość gęsto rozmieszczone przypory

oraz przybudówki: od północy znajduje się zakrystia oraz dobudowana w roku 1724 barokowa kruchta,

nad której wejściem, w płycinie, stała kiedyś rzeźba św. Katarzyny, a dzisiaj...  gipsowa figurka Matki Boskiej.

Od zachodu zaczęta wieża z kruchtą, do której prowadzi ostrołukowy portal, nad którym widoczne jest tak samo zamknięte okno. Na szczycie stoi żelazny krzyż.

Od południa zaś kaplica chrzcielna w stylu neogotyckim, z ozdobnie ułożonymi cegłami, otynkowanym fryzem oraz trzema blendami zamkniętymi ostrołukowo, gdzie w szerszej, umieszczono okno.

Przez całą długość korpusu, pod gzymsem, widoczny otynkowany fryz. W nawie niewielkie okna zamknięte łukiem odcinkowym

oraz  długie otynkowane ostrołukowe blendy.

Najbardziej interesująca jest ściana wschodnia, która tylko w dolnej części ma oryginalne średniowieczne murowanie, powyżej przemurowana w 1880 roku oraz zrestaurowana w latach 1930 - 1932. Niewątpliwą jej ozdobą jest schodkowy szczyt ze sterczynami zakończony żelaznym krzyżem. W najwyższej jego części  wmontowano sygnaturkę. Poza tym widzimy ozdobne ceglane płyciny zamknięte ostrołukowo i odcięte od dolnej części otynkowanym fryzem.

 Poniżej dwie symetryczne, otynkowane blendy pomiędzy którymi jest nieco mniejsze okno zakończone ostrołukiem. Całość podparta czterema schodkowymi przyporami.

Kościół posadowiony jest na czynnym cmentarzu,

ale  natknąć się można na stary krzyż lub nagrobek...

Świątynię można obejrzeć w połowie drogi między Ornetą, a Pieniężnem, co gorąco polecam.


Mariola Adela Karpowicz


Źródła:
Przewodnik po zabytkowych kościołach Południowej Warmii. Olsztyn : Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne
Andrzej Rzempołuch,  Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Agencja Wydawnicza "Remix", Olsztyn 1992

Kościół w Lechowie

Lechowo (niem. Lichtenau)... Warmia północna... kościół p.w. św. Jana Chrzciciela...

Wieś lokowana przez kapitułę warmińską w roku 1326, uposażając jednocześnie mającą tu powstać kaplicę. Jednakże już w roku 1343 wspominano w księgach o miejscowym proboszczu. Prawdopodobnie w tym czasie zbudowano tu niewielki kościół murowany z cegły, bez wieży. W roku 1700 rozbudowano świątynię przedłużając jej korpus o mniej więcej 1/3. Konsekracji ponownej z zachowaniem imienia św. Jana Chrzciciela dokonał w roku 1702 biskup Jan Załuski. W 1724 nakryto nawę pozornym (drewnianym) sklepieniem kolebkowym, a w 1835 roku wybudowano murowaną wieżę w stylu neoromańskim, w miejsce drewnianej, o której wiadomo tyle, że istniała w czasie wizytacji w roku 1623. Pod koniec wieku XIX dobudowano jeszcze prezbiterium, które konsekrował w roku 1899 biskup Andrzej Thiel. 

Jest to budowla salowa, murowana z cegły na kamiennej podmurówce. Wejście do kościoła z łukiem półkolistym (neoromańskim) jest dzisiaj  przez wieżę, która nie posiada zbyt wielu ozdób, prócz nowszych zegarów z czterech stron oraz długiej wnęki zakończonej łukiem półkolistym, w której umieszczono okna również zakończone tymże łukiem. Ponad drzwiami widoczne  okrągłe okno.

Pod gzymsem zauważyłam też otynkowany fryz obiegający wieżę ze wszystkich stron.

Wieża nakryta jest dachem namiotowym przechodzącym w iglicę, którą wieńczy chorągiewka z datą 1835.

Korpus świątyni z dwuspadowym dachem, dość gęsto poprzedzielany niewielkimi, głęboko osadzonymi oknami, otynkowanymi w obramieniach  i zakończonymi półkoliście. Na uwagę zasługuje częściowe otynkowanie budowli (w niektórych miejscach) z wmurowanymi kamieniami polnymi.

Korpus podparty jest też ceglanymi i częściowo otynkowanymi przyporami z daszkiem...

oraz ozdobiony jest ceglanym motywem, który biegnie pod gzymsem.

Od strony południowej widzimy kruchtę z półkolistym wejściem i drewnianymi drzwiami z żelaznymi, ozdobnymi okuciami.

Szczyt wschodni zakończony jest wieżyczką na sygnaturkę z chorągiewką z datą 1896.

Do niego dobudowane jest dość nietypowe prezbiterium, ze skrzydłami wystającymi poza główną część budowli. W części wschodniej w płytkiej półokrągłej wnęce umieszczono  trzy  okna wypełnione witrażami. 

Ponad nimi ozdobny detal  wykonany z schodkowo ułożonej cegły.

U szczytu w okrągłej wnęce chrystogram z datą 1797 - 1897.

Skrzydła prezbiterium, przecięte w połowie otynkowany fryzem, od  strony południowej i północnej z  identycznym  motywem, z tym, że w tym ostatnim zamiast jednego okna są drzwi.

Do wnętrza świątyni  zajrzałam przez zamkniętą kratę jedynie okiem obiektywu mego aparatu.  Na pierwszym planie widać kręcone kolumny podpierające chór muzyczny. W głębi neoromański ołtarz oraz piękne witraże w prezbiterium. Pod koniec XIX wieku i na początku XX wymieniono tu barokowy wystrój na neoromański, co było częstą tendencją w tamtych czasach. Zostawiono jednakże niektóre elementy starego wyposażenia np. ambonę oraz emporę czyniąc je tym samym bardziej interesujące.

Kościół w wyniku wielu przebudów nie jest jednolity stylowo. Budowla zatraciła swój pierwotny charakter i dzisiaj pozbawiona jest wyrazu. Można ją znaleźć na trasie Babiak - Pieniężno, jadąc jednakże podrzędną droga na północny wschód.

Mariola Adela Karpowicz

 Źródła:
Tadeusz Chrzanowski, Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii.

Kościół w Międzylesiu

Międzylesie (niem. Schönwiese)... Warmia północna... Kościół p.w. Znalezienia Krzyża Świętego...

Wieś lokowana w 1346 roku przez biskupa Hermana z Pragi. W 1713 r. doszło do znieważenia wizerunku Chrystusa Ukrzyżowanego przez kilku młodzieńców w karczmie, którzy za ten czyn  zostali skazani przez sąd na karę śmierci. Ks. Andrzej Kopiczko tak opisuje to zdarzenie: "W 1713 roku (...) kilku młodzieńców spędziło święta Bożego Narodzenia wśród rozpusty i pijatyk. Trzeci dzień także postanowili zakończyć zabawą. Udali się na poszukiwanie grajka, a napotkawszy w Międzylesiu krzyż na drzewie, zabrali go ze sobą do pobliskiej karczmy. Tam zbezcześcili go i sprofanowali, tańcząc z nim, dając dziewczętom do całowania i wypowiadając przy tym obraźliwe słowa. Poinformowany o tym biskup Teodor Potocki wezwał ich przed sąd. Chłopców skazano na karę śmierci, natomiast karczmarz miał zapłacić 1000 grzywien kary i na własny koszt na miejscu zbrodni wybudować kaplicę (...) Do małej kapliczki wstawiono znieważony krucyfiks, aby udostępnić go do publicznej adoracji."

Legenda dopowiada, że skazańcy prowadzeni z Międzylesia do Dobrego Miasta, gdzie kat miał wykonać wyrok, przez całą drogę dodatkowo karani byli  chłostą, a w miejscach gdzie upadli wzniesiono kapliczki, aby przypomnieć wszystkim o haniebnym ich czynie.

Kaplice wystawił biskup Teodor Potocki (zapłacił za nią ów karczmarz, chociaż w innym opracowaniu podane jest, że wójt) w roku 1772, której budowniczym był Jan Krzysztof Reimers z Ornety. Ukończoną budowlę rok później, a dokładnie 18 kwietnia 1723 roku,  poświęcił Teodor Potocki  ku czci Znalezienia Krzyża Świętego. Okazało się jednak, że kaplica jest za mała dla przybywających tu rzesz wiernych. Podjęto więc decyzję o rozbudowie, a w zasadzie budowie obecnego kościoła, z częściowym zachowaniem murów poprzedniej budowli. Prace mające na celu wykonanie założenia odpustowego, w stylu barokowym,  wykonano w latach 1752 - 1753, zaś boczne wieże dobudowano w 1755 r.  3 września 1755 kościół został poświęcony  przez biskupa Ignacego Krasickiego.
Ta niewielka świątynia murowana jest z cegły na kamiennym cokole, zwrócona jest częścią ołtarzową ku południu. Jest to budowla salowa, trójprzęsłowa, z nieco węższą zakrystią dobudowaną od południa (z owalnym oknem oraz dachem pulpitowym)...

i nowszą kruchtą od wschodu...

(z dwoma wąskimi oknami, szczytem ze spływami zakończonym przyczółkiem na którym stoi kuty krzyż oraz przecinającym ją otynkowanym fryzem).

Na wschodniej ścianie zakrystii w okrągłym oknie bardzo interesujący detal...

 Odartą z tynku fasadę wyróżniają dwie ośmioboczne wieże, nakryte hełmami dzwonowatymi, łamanymi, podbitymi blachą  i zwieńczonymi resztkami chorągiewek. Ciekawostką jest fakt, że wieże te są niższe niż mury magistralne. Pomiędzy tymi wieżami jest wejście, para okien i wydzielony gzymsem szczyt ze spływami i segmentowym przyczółkiem zakończonym kutym krzyżem.

Okna na całej długości budowli niewielkie, głęboko osadzone, otynkowane w obramieniach, zamknięte odcinkowo.

Południowy szczyt kościoła trójkątny, gładki, a jedyną jego ozdobą jest zegar słoneczny. Zachował się jego gnomon oraz otynkowana tablica, ale cyfry oznaczające godziny wyblakły przez lata...

W zwieńczeniu murowana wieżyczka na sygnaturkę z hełmem dzwonowatym zakończonym resztkami chorągiewki (dawniej widniała na niej data 1733).

Otoczenie kościoła jest bardzo interesujące i oryginalne. Zachowane trzy kaplice (czwarta w narożu południowo - wschodnim rozebrana)  nietynkowane, murowane, dwukondygnacyjne, przykryte dachem namiotowym stojące w narożach połączone były kiedyś krytym gankiem, po którym dzisiaj nie ma śladu. Dwie północne kaplice ustawione w licu fasady łączą się  półokrągłymi bramami z wolutami ścian fasady i to one tworzą bardzo ciekawy klimat.

Klimat tworzy też cmentarz z XIX wieku z pozostałościami grobów po dawnych mieszkańcach Międzylesia.

Na dziedzińcu w barokowej murowanej, otynkowanej  kapliczce  na rzucie półkola stoi rzeźba św. Heleny z II ćwierci XVIII  wieku.

Od fasady widoczny ceglany mur frontowy półowalnego zarysu z półkolistą bramą.

Ten przepiękny kościół podniesiony do rangi Sanktuarium Męki Pańskiej jest dzisiaj zamknięty...  Decyzję wydał Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego ze względu na stan świątyni, zagrażający bezpieczeństwu wiernych. Nie wolno nawet wchodzić na dziedziniec, ale z daleka można popatrzeć na ten wielce interesujący obiekt sakralny, co osobiście polecam :)

Mariola Adela Karpowicz

Źródła:
Przewodnik po zabytkowych kościołach Południowej Warmii. Olsztyn : Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne
Piotr Skurzyński, Warmia i polskie Dolne Prusy.  Gdynia, Wydawnictwo Region
 Janina Bosko, Jacek M. Wojtkowski, Sanktuaria Archidiecezji Warmińskiej. Agencja Wydawnicza "Remix", Olsztyn 2009, str. 76