Kościół w Łajsach

Łajsy (niedaleko Pieniężna)... Warmia północna... kościół p.w. św. Mikołaja...

Wieś lokowana na prawie chełmińskim w 1304 roku przez biskupa Eberharda z Nysy. Jednocześnie uposażono też kościół.  Kroniki wspominają  proboszcza  już w roku 1315. W drugiej połowie XIV wieku wzniesiono murowaną świątynię, ale konsekracji doczekała się dopiero w XVI wieku z rąk kardynała Stanisława Hozjusza.
Pierwotnie kościół  zbudowany był z głazów narzutowych z użyciem cegły w obramieniach otworów, skarpach i szczytach. Na przełomie XIV i XV wieku dobudowano z cegły na cokole kamiennym dolną kondygnację wieży. W cegłę wmurowano zendrówkę, widoczną zresztą do dzisiaj, o zygzakowatym kształcie.

Górna cześć wieży niewątpliwie była drewniana. Pierwotny kościół uległ jakiejś katastrofie, nie wiadomo kiedy, prawdopodobnie w czasie wojen szwedzkich, w każdym razie w II połowie XVII wieku przeprowadzono odbudowę zachowując częściowo mury dawnej budowli, równocześnie wprowadzając kilka zmian. Wykonano dość znaczne uzupełnienia ceglane o układzie blokowym (widać wyraźnie na murach zasięg poszczególnych faz).

Dodano też bardzo interesujący detal... w zaprawę pomiędzy blokami kamienia wmurowano drobne kamyczki, co znacznie ożywiło sferę zewnętrzną budowli  i stało się jej detalem charakterystycznym. Widziałam wiele kościołów na Warmii, ale o tak ciekawej fakturze nigdy wcześniej.

W latach 1731 - 1741 nadbudowano  z cegły wieżę w stylu barokowym. W dolnej (gotyckiej) kondygnacji widoczna jest z blendami ostrołukowymi, a w górnej z wysokimi wnękami zamkniętymi półkoliście.

Z boku, natomiast, umieszczono kilka okien zamkniętych odcinkowo.

W latach 1905 - 1909 podwyższono wieżę o 5 metrów przykrywając ją oryginalnym w kształcie hełmem krytym gontem o cebulastej iglicy wyrastającym z namiotowej podstawy i zakończonym krzyżem (kiedyś była tu chorągiewka z datą 1743). Na wieży znajduje się dzwon z 1491 roku z nierozpoznaną cechą imienną.

W tych samym okresie powiększono też kościół o nowe prezbiterium, węższe od nawy i przykryte neogotyckim sklepieniem gwiaździstym...

oraz dobudowano zakrystię od północy z interesującym szczytem.

 Przeprowadzono też remont całości nadając budowli sporo cech neogotyckich, w ten sposób doprowadzając do zatracenia pierwotnych wzorów, przekształcając tym samym w typową dla Warmii, prowincjonalną, chociaż nie pozbawioną  uroku i piękna budowlę.

Obecnie jest to świątynia salowa, niejednolita stylowo, o wydłużonym prostokącie, opięta wieloma jednouskokowymi skarpami oraz powiększonymi (przemurowanymi w latach 1905 - 1906) głęboko osadzonymi oknami zakończonymi ostrołukiem.

Szczyt wschodni przedzielony jest siedmioma lizeno - sterczynami,

zachodni zaś jest analogiczny, ze zwieńczeniem z wieku XVIII, przesłonięty jednakże wieżą.

W południowej ścianie nawy widoczny zamurowany portal wejściowy.

Na dachu nawy stoi ośmiokątna wieżyczka na sygnaturkę pokryta blachą i zakończona krzyżem, z początku XX wieku.

Wyposażenie wnętrza neogotyckie i neobarokowe (wiek XIX/XX) pochodzące prawdopodobnie z warsztatu Karola Jaroszewicza. Ołtarz główny manierystyczno - barokowy, zmontowany z dekoracyjnych fragmentów z początku i końca wieku XVII. 

Dwa ołtarze boczne,  neobarokowe,  pochodzą z II połowy XIX wieku. 

W nawie pozorne sklepienie kolebkowe z początku XX wieku.

 Ambona, chór muzyczny oraz prospekt organowy wykonane w stylu neogotyckim, z tym, że ten ostatni z ornamentyką barokową.

  Pod wieżą  sklepienie neogotyckie.

Przy wejściu dwie granitowe, średniowieczne chrzcielnice, przełomu XIV i XV wieku.

Nie mogłam obejrzeć z bliska wnętrza świątyni, gdyż była zamknięta. Cieszyłam się jednakże, że pozostawione otwarte drzwi z kratą dały mi  możliwość zajrzenia tam obiektywem mojego aparatu... dobre i to :)

Mariola Adela Karpowicz

Źródła:
Tadeusz Chrzanowski, Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii.