Kościół w Tłokowie

Tłokowo (niem. Lokau)... Warmia południowa... Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela...

 To jedna z najstarszych (jak nie  najstarsza) wsi na Warmii. W latach 90 - tych XX wieku odnaleziono w granicach wioski miejsce kultu ludzi epoki kamienia łupanego, a w nim najstarsze prymitywne rzeźby, które kiedykolwiek znaleziono w Polsce. Wiadomo też jest, że około tysiąc lat temu istniała tu pruska osada.

Wieś założona została 10 czerwca 1318 roku lub (jak podają inne źródła) 24 kwietnia 1321 roku przez biskupa warmińskiego Eberharda z Nysy. Prawdopodobnie już wówczas istniał tu kościół parafialny. Ten pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela osadzony został w latach 1370 - 1390  na dość stromym pagórku, nie uległ poważniejszym zniszczeniom i do dziś zachował oryginalny gotycki wygląd.  Około XV wieku został gruntownie przebudowany, gdzie  wzbogacono elewacje o kunsztowne szczyty, szczyciki oraz  sterczyny.

Jest to świątynia późnogotycka, orientowana, murowana z cegły o polskim wiązaniu, typu salowego, prostokątna z zakrystią od północy i kruchtą od południa, małym barokowym ossarium od wschodu oraz drewnianą wieżą od zachodu.
Wieża z XVIII wieku (częściowo zakrywa ozdobny szczyt zachodni) wykonana została z drewnianych belek i obudowana deskami. W dolnej kondygnacji szersza z wejściem przykrytym daszkiem, w górnej o konstrukcji słupowej. Kondygnacje rozdziela daszek przykryty dachówką.

Wieżę wieńczy dach namiotowy częściowo przykryty dachówką, pozostałą część pokrywa blacha. Na szczycie metalowy krzyżyk z resztkami chorągiewki.

Od północy przylega zakrystia z blendami o łukach odcinkowych i ostrych, z dwuspadowym dachem.

Od południa barokowa kruchta z falistym dachem  oraz  wnękami ostrołukowymi po obu stronach wejścia i większą  zakończoną odcinkowo. Całość z resztkami tynku, dość znacznie zniszczona.

Od wschodu zaś, małe barokowe ossarium z interesującym oknem z półkolistym łukiem rozdzielonym ceglaną kolumienką i dwuspadowym dachem krytym dachówką.

Korpus świątyni rozczłonkowany  przez blendy ostrołukowe  i prostokątne oraz dwukrotnie powtórzony wgłębiony fryz z resztkami tynku. Okna obecnie prostokątne, głęboko osadzone.

Szczyt wschodni i zachodni nawy uskokowo - sterczynowy, rozczłonkowany przez osiem ustawionych narożami fialek. Pomiędzy nimi blendy ostrołukowe, w szczycie wschodnim ułożone w czterech strefach i oddzielone przez wgłębiony, z resztkami tynku, fryz. Po bokach okrągłe ażurowe lunety. W dolnej części po obu stronach dwie podwójne ostrołukowe blendy (lewa przesłonięta częściowo przez ossarium), a pośrodku pojedyncza, większa, również ostrołukowa.

Szczyt wschodni wieńczy wieżyczka na sygnaturkę.

Kościół posadowiony jest na starym cmentarzu. Zachowały się  pojedyncze nagrobki dawnych mieszkańców.

Można go obejrzeć jadąc główną drogą z Lidzbarka Warmińskiego do Jezioran. Wystarczy tylko w Tłokowie spojrzeć w prawo, na wzgórze...


Mariola Adela Karpowicz

Źródła:
Przewodnik po zabytkowych kościołach Południowej Warmii. Olsztyn : Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne
Piotr Skurzyński, Warmia i polskie Dolne Prusy.  Gdynia, Wydawnictwo Region

Kościół w Prositach

Prosity (niem. Prositten)... Warmia południowa... kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny...

Wieś założona 31 października 1354 roku przez biskupa warmińskiego Hermana z  Pragi. W tym samym czasie wybudowano też kościół. W okresie wojen polsko - krzyżackich w XV wieku wieś całkowicie zniszczono, a sam kościół prawdopodobnie w czasie wojny trzynastoletniej (1454-1466). Ponownej lokacji wsi dokonał aktem z 2 marca 1529 roku biskup Maurycy Ferber. Na fundamentach zniszczonego, średniowiecznego kościoła wybudowano nowy, w 1585 roku, który konsekrował biskup Szymon Rudnicki 26 października 1608 roku ku czci Wniebowzięcia i Oczyszczenia Maryi. Odnowienie lokacji wsi nastąpiło jeszcze w roku 1623  na prośbę sołtysa Andrzeja Preugla. Obecny kościół zbudowano w latach 1840 - 1842, a konsekracji dokonał biskup Józef Geritz 17 sierpnia 1845 roku, pod wezwaniem  Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. 

Jest to świątynia neogotycka, orientowana, murowana z cegły na wysokiej kamiennej podmurówce, typu salowego z zakrystią od północy i wieżą od zachodu.

Wieża kwadratowa, dzielona na cztery kondygnacje fryzem z ułożonych narożami cegieł (zdobią one również ściany korpusu) i gzymsami. W drugiej kondygnacji niewielkie ceglane wnęki zakończone ostrołukiem, powyżej okna z tym samym wykończeniem.

  

Nad najwyższą kondygnacją ozdobny fryz arkadowy.

 Od zachodu portal wejściowy, mało ozdobny  z ostrołukowym "tympanonem" powyżej.

Wieżę wieńczy  dach namiotowy z chorągiewką...

na której widnieje data 1843.

Zakrystia dość interesująca, wsparta po bokach  przyporami i obmurowana kamieniem ciosanym i cegłą.   W części centralnej maleńkie, nie pozbawione uroku okno, całość przecięta fryzem ceglanym.

Część wschodnia kościoła z niewielkimi oknami i wnękami rozmieszczonymi symetrycznie na płaskiej ścianie, przeciętej jedynie frycem ceglanym. U szczytu widoczny krzyż.

Korpus świątyni również mało ozdobny, nie licząc fryzu z ułożonych narożami cegieł przecinających go w połowie...

 ozdobnego gzymsu pod dachem...

oraz rzadko rozmieszczonych, wąskich neogotyckich okien.

Kościół otacza kamienny mur z dwiema kutymi z żelaza bramami...

 oraz stary cmentarz z zabytkowymi nagrobkami pochodzącymi z XIX i początku XX wieku.

Świątynia znajduje się przy drodze wiodącej z Franknowa do Bisztynka, zatrzymać się z pewnością warto, by na nią z bliska spojrzeć.


Mariola Adela Karpowicz

Źródła:
Przewodnik po zabytkowych kościołach Południowej Warmii. Olsztyn : Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne

Kościół w Piotrowcu

Piotrowiec (niem. Peterswalde) ... Warmia północna... kościół p.w. św. Jana Chrzciciela...

Wieś otrzymała lokację w roku 1330 z nadania Kapituły Warmińskiej (uposażono również kościół), ale wzmiankowana była po raz pierwszy dokumencie z roku 1326. Najwcześniejsze  informacje o miejscowym proboszczu pochodzą z roku 1343. Pierwszy kościół (gotycki) p.w. NPMaryi i Wszystkich Świętych spłonął w roku 1581. Następny (renesansowy), który wzniesiono w roku 1589 dedykowany św. Andrzejowi zniszczyli Szwedzi w latach wojny północnej. Obecny p.w. Jana Chrzciciela wzniesiony w 1771, konsekrował w roku następnym biskup pomocniczy Karol von Zehmen. W roku 1945 kościół ponownie spłonął i został częściowo wyburzony. Odbudowano go dopiero w 1956 roku, a ostatniej już konsekracji dokonał  biskup Tomasz Wilczyński w roku 1959.

Świątynia w Piotrowcu to budowla orientowana,  typu salowego,  murowana z cegły na kamiennej podmurówce,  z wieżą od zachodu. W czasach swojej świetności całkowicie otynkowana. Dzisiaj pozostały resztki tynku, chociaż północna cześć zewnętrznej nawy kościoła zachowała go do dnia dzisiejszego.

 Wieża, dobudowana w roku 1829, przecięta  gzymsem, z oknami zamkniętymi koszowo, zwieńczona dachem namiotowym przechodzącym w smukłą podbitą blachą iglicę z krzyżem.

Portal wejściowy bardzo skromny, zakończony łukiem półkolistym.

W części środkowej, powtarzający się z trzech stron motyw: w niewielkiej płycinie, małe okienko oraz zabite deskami wejście!

Po obu bokach wieży widoczne są przybudówki.

 W części południowej korpusu dobudowana kruchta.

Szczyt wschodni zwieńczony metalowym krzyżem,  nieco bardziej ozdobny. Widoczne są okna zakończone koszowo, podobnie zresztą jak w całym korpusie. Po bokach pozostałości wolut ( pięknie kiedyś wyprofilowanych w tynku, jak mniemam)...

a pod gzymsem zatarta inskrypcja fundacyjna na resztkach tynku.

Świątynię otacza mocno nadszarpnięty czasem  ceglano - kamienny, kryty dachówką  płot z kutą bramą wejściową.

Ten bardzo skromny barokowy kościół wskutek wielokrotnych przebudów zatracił prawie całkowicie swoje cechy stylowe.  Jest też mocno zniszczony, wymaga pilnej restauracji,  w zasadzie  wygląda na opuszczony.  Wewnątrz nie byłam, gdyż zamknięty był na amen. Można go znaleźć (chociaż nie tak łatwo, bo jest na skraju wioski)  7 kilometrów na północ od Pieniężna, prawie na granicy Warmii.

Źródła:
Tadeusz Chrzanowski, Przewodnik po zabytkowych kościołach północnej Warmii.
Piotr Skurzyński, Warmia i polskie Dolne Prusy.

Kościół w Lutrach

Lutry (niem. Lautern) ... Warmia południowa... Kościół p.w. św. Magdaleny i św. Walentego...

Wieś założona przez wójta warmińskiego Henryka von Lutra w latach 1333 - 1343. W II połowie XIV wieku zbudowano tu kościół gotycki, który w 1550 roku spalił się. Po odbudowie konsekracji, 18 kwietnia 1580 roku, dokonał biskup Marcin Kromer ku czci św. Magdaleny. Obecny kościół budowany był w latach  1860-1863, a  ponownie konsekrował go  biskup Andrzej Thiel 3 czerwca 1893 roku, dodając przy tej okazji drugiego patrona - św. Walentego.

 Jest to kościół orientowany, trójnawowy, typu halowego. Wzniesiono go z cegły na kamiennej podmurówce.

Od zachodu znajduje się trzykondygnacyjna, o skomplikowanej konstrukcji w dolnej części, ośmiokątna wieża z kruchtą. Po obu stronach znajdują się dwie niższe wieżyczki, zwieńczone, jak i sama wieża, hełmami ostrosłupowymi.

 Zdobią ją podłużne blendy, zakończone ostrołukiem i trójkątne szczyciki zakończone krzyżami.

 Portal kruchty wieżowej łączącej się z nawą główną wyodrębniony. W zwieńczeniu schodkowy,  nad wejściem ostrołukowym widoczny krzyż.

Całość wieży wsparta wysokimi skarpami z dwuspadowym daszkiem oraz ozdobiona w płytkich wnękach fryzem arkadowym .

Natomiast po stronie wschodniej znajduje się wyodrębnione z korpusu, podparte przyporami, trójbocznie zamknięte prezbiterium z ostrołukowymi oknami ozdobionymi kamiennymi maswerkami.

Budowlę oplatają dość gęsto rozmieszczone przypory.

Niewątpliwą ozdobą świątyni są duże, ostrołukowe, wypełnione kamiennym maswerkiem okna...

wyodrębniona zakrystia z ceglanymi wnękami i schodkowym zwieńczeniem...

oraz szczyt schodkowo-sterczynowy wschodniej ściany. 

Do wnętrza, przez zamkniętą kratę, zajrzałam jedynie obiektywem aparatu, a i tak byłam pod wrażeniem jednolitego wystroju wyposażenia.

Zarówno ołtarz główny...

jak i ambonę wykonano  w drewnie w stylu neogotyckim.

Świątynia otoczona jest kamiennym murem z ceglanymi bramami...

Kościół znajduje się przy głównej drodze z Biskupca do Bisztynka. Obok jest duży plac, więc warto zatrzymać się na chwilę, aby przyjrzeć mu się z bliska :)


Mariola Adela Karpowicz

Źródła:
Przewodnik po zabytkowych kościołach Południowej Warmii. – Olsztyn : Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne